Gıda ve İlaç Sektörü İçin Hijyenik Tesisat Montajı Rehberi
- Blog
- Gıda ve İlaç Sektörü İçin Hijyenik Tesisat Montajı Rehberi
Gıda ve İlaç Sektörü İçin Hijyenik Tesisat Montajı Rehberi
İçindekiler
- Hijyenik Tesisat Tasarımında Temel Kriterler
- ASME BPE ve Paslanmaz Çelik Malzeme Seçimi
- 316L Paslanmaz Çelik Hangi Proseslerde Tercih Edilir?
- Hijyenik Boru Hatlarında Kaynak ve Yüzey Kalitesi
- Ölü Hacimler ve Temizlenebilirlik Nasıl Sağlanır?
- Gıda ve İlaç Tesisatlarında Kontrol ve Doğrulama
Gıda ve ilaç üretim tesislerinde proses hatlarının tasarımı, yalnızca akışkanın bir noktadan diğerine taşınmasından ibaret değildir. Boru malzemesi, yüzey pürüzlülüğü, bağlantı geometrisi, kaynak kalitesi, drenaj, temizlenebilirlik ve proses kimyasalları birlikte değerlendirilmelidir. Hijyenik tesisat tasarımı, ürünle temas eden yüzeylerde kontaminasyon riskini azaltacak ve temizlik proseslerinin etkin şekilde uygulanmasına olanak verecek bir sistem oluşturmayı amaçlar.
Hijyenik Tesisat Tasarımında Temel Kriterler
Hijyenik bir boru hattının uygunluğu yalnızca kullanılan malzemenin paslanmaz olmasıyla belirlenmez. Sistemin geometrisi, bağlantı noktaları, kaynak bölgeleri ve yüzey özellikleri de tasarımın bir parçasıdır. Özellikle ürünle doğrudan temas eden hatlarda temizlenmesi zor bölgelerin ve akışın yeterince ulaşamadığı alanların oluşması önlenmelidir.
Bu nedenle tasarım sırasında temizlenebilirlik, drenaj kabiliyeti ve ölü hacimlerin azaltılması dikkate alınır. Boru güzergâhları mümkün olduğunca prosesin gerektirdiği akış yönüne ve drenaj ihtiyacına uygun planlanmalı; vana, dirsek, tee, conta ve diğer bağlantı elemanlarının geometrisi de proses şartlarına göre seçilmelidir.
Hijyenik tasarımda yüzeyin pürüzsüz ve uygun şekilde işlenmiş olması da önemlidir. Daha düşük yüzey pürüzlülüğü, kirleticilerin yüzeye tutunmasını azaltmaya ve temizlik işlemlerinin daha etkin yürütülmesine yardımcı olabilir. Ancak paslanmaz çeliğin kendisinin mikroorganizmaları öldürdüğü veya üremelerini biyolojik olarak engellediği söylenmemelidir. Hijyen performansı; malzeme, yüzey, tasarım, temizlik ve proses kontrolünün birlikte sonucudur.
ASME BPE ve Paslanmaz Çelik Malzeme Seçimi
Ürünle temas eden hijyenik proses hatlarında malzeme seçimi, yalnızca korozyon direncine göre yapılmamalıdır. Malzemenin proses akışkanıyla kimyasal uyumluluğu, sıcaklık, basınç, temizlik kimyasalları ve yüzey gereksinimleri birlikte değerlendirilmelidir.
ASME BPE, özellikle biyoproses, ilaç ve benzeri yüksek saflık gerektiren uygulamalarda kullanılan biyoproses ekipmanları ve borulama sistemleri için malzeme, tasarım, imalat, yüzey ve bağlantı gereksinimleri konusunda referans alınan standartlardan biridir.
ASME BPE kapsamında hijyenik proseslerde kullanılan paslanmaz çeliklerde 316L gibi düşük karbonlu östenitik paslanmaz çelik kaliteleri yaygın olarak değerlendirilir. Bununla birlikte yalnızca “316L olduğu” bilgisi bir tesisatın bütün proseslere uygun olduğu anlamına gelmez. Alaşım seçimi; akışkanın kimyasal yapısı, klorür konsantrasyonu, sıcaklık, temizlik kimyasalları ve maruziyet süresi dikkate alınarak yapılmalıdır.
| Malzeme / özellik | Değerlendirme kriteri | Not |
|---|---|---|
| 304 paslanmaz çelik | Genel korozyon direnci ve proses koşulları | Uygun kimyasal ve sıcaklık koşullarında kullanılabilir. |
| 316L paslanmaz çelik | Daha yüksek alaşım gereksinimi ve klorür içeren koşullar | Molibden içeriği bazı klorürlü ortamlarda korozyon direncini artırabilir. |
| Yüzey kalitesi | Yüzey pürüzlülüğü ve temizlenebilirlik | Prosesin hijyen gereksinimine göre belirtilen yüzey sınıfı ve pürüzlülük kriterleri karşılanmalıdır. |
Özellikle deniz suyu gibi yüksek klorür içeren ortamlarda 316L dahi çukurcuk ve yarık korozyonuna karşı tamamen bağışık değildir. Bu nedenle 316L'nin “deniz suyu ve tüm agresif kimyasallar için uygun” olduğu şeklinde genel bir kabul doğru değildir. Daha yüksek alaşım seviyesine sahip malzemeler veya farklı malzeme çözümleri, proses koşullarına göre ayrıca değerlendirilebilir.
Hijyenik Boru Hatlarında Kaynak ve Yüzey Kalitesi
Hijyenik tesisatlarda kaynak bölgeleri, sistemin en kritik yüzeylerinden biridir. Kaynak işleminin kontrolsüz gerçekleştirilmesi; renklenme, oksidasyon, yüzey pürüzlülüğü ve geometrik düzensizlikler oluşturarak temizlenebilirliği olumsuz etkileyebilir.
Özellikle ürünle temas eden paslanmaz çelik hatlarda uygun orbital kaynak teknikleri, tekrarlanabilir kaynak kalitesi elde edilmesine yardımcı olabilir. Kaynak sırasında uygun koruyucu gaz kullanılması ve borunun iç yüzeyinde oksidasyonu azaltacak şekilde gerekli önlemlerin alınması önemlidir.
Kaynak sonrasında oluşan ısı renkleri ve oksitlenmiş bölgeler, proses gerekliliklerine göre uygun yüzey işlemleriyle giderilmelidir. Gerektiğinde mekanik yüzey işlemi, dekapaj ve pasivasyon gibi uygulamalar değerlendirilir. Pasivasyonun bir kaplama olmadığı ve yüzeye ayrı bir koruyucu tabaka eklemediği özellikle dikkate alınmalıdır.
Yüzey kalitesi de hijyenik tesisat tasarımının önemli bir parçasıdır. Ürün temas yüzeylerinde hedeflenen yüzey pürüzlülüğü, kullanılacak proses ve ilgili teknik şartnameye göre belirlenmelidir. Yalnızca borunun dış görünümünün düzgün olması, iç yüzeyin hijyenik tasarım gereksinimlerini karşıladığı anlamına gelmez.
Ölü Hacimler ve Temizlenebilirlik Nasıl Sağlanır?
Hijyenik proses hatlarında temizlenebilirlik açısından en önemli tasarım konularından biri ölü hacimlerin azaltılmasıdır. Akışın yeterince ulaşamadığı veya temizlik çözeltisinin etkili şekilde dolaşamadığı bölgeler, ürün kalıntılarının birikmesine ve temizlik performansının düşmesine neden olabilir.
Vana bağlantıları, branşmanlar, conta yuvaları, kör noktalar ve hat sonlandırmaları bu açıdan dikkatle değerlendirilmelidir. Gereksiz branşmanlardan kaçınılması, bağlantıların proses akışına uygun konumlandırılması ve mümkün olduğunda drenajı kolaylaştıran bir geometri kullanılması temizlenebilirliği destekler.
Hijyenik tesisatın tasarımında CIP (Yerinde Temizleme) uygulanacaksa, temizlik çözeltisinin gerekli yüzeylere ulaşması ve yeterli akış koşullarının sağlanması baştan tasarım kriteri olarak ele alınmalıdır. CIP'nin uygulanabilirliği yalnızca temizlik kimyasalına değil; hat geometrisine, akış hızına, sıcaklığa, süreye ve ekipman yüzeyine bağlıdır.
Benzer şekilde SIP (Yerinde Sterilizasyon) uygulanacak proseslerde sıcaklık, buhar veya sterilizasyon ortamının erişimi, yoğuşma ve drenaj gibi kriterler ayrıca değerlendirilmelidir. Her hijyenik tesisatta otomatik olarak SIP uygulanacağı varsayılmamalıdır.
Gıda ve İlaç Tesisatlarında Kontrol ve Doğrulama
Hijyenik proses tesisatında kalite kontrol, montaj tamamlandıktan sonra yapılan tek bir kontrolden ibaret değildir. Malzeme sertifikaları, kaynak kayıtları, yüzey kontrolleri, sızdırmazlık testleri ve gerektiğinde pasivasyon doğrulaması gibi kontroller proje gereksinimlerine göre planlanabilir.
Gıda tesislerinde uygulanacak gereklilikler, ürün ve prosesin niteliğine göre Türk Gıda Kodeksi ve ilgili mevzuatla birlikte değerlendirilmelidir. Kullanılan ekipman ve malzemelerin ürünle temas durumu da ayrıca dikkate alınmalıdır.
İlaç üretiminde ise tesisat tasarımı, üretim prosesinin gerektirdiği GMP (İyi Üretim Uygulamaları) prensipleri ve ilgili teknik gerekliliklerle birlikte ele alınmalıdır. Türkiye'deki ilaç üretim tesislerinde ilgili mevzuat ve yetkili kurum gerekliliklerinin yanı sıra tesisin kalite sistemi ve proje spesifikasyonları belirleyici olur.
ASME BPE gibi teknik standartlar ise mevzuatın yerine geçen genel bir yasal düzenleme olarak değil, kapsamına giren hijyenik proses ekipmanları ve borulama uygulamalarında teknik tasarım ve imalat kriterlerinin belirlenmesine yardımcı olan bir referans olarak değerlendirilmelidir.
Kontrol sürecinde özellikle aşağıdaki başlıkların kayıt altına alınması faydalı olabilir:
- Malzeme doğrulaması: Kullanılan boru, fittings ve diğer bileşenlerin malzeme sınıfı ve ilgili sertifikaları kontrol edilmelidir.
- Kaynak kontrolü: Kaynak prosedürü, kaynakçı/yöntem yeterlilikleri ve gerekli görsel veya tahribatsız muayene kayıtları proje şartlarına göre değerlendirilmelidir.
- Yüzey kontrolü: Ürün temas yüzeylerinin yüzey kalitesi, kaynak sonrası durum ve gerekli yüzey işlemleri kontrol edilmelidir.
- Sızdırmazlık kontrolü: Boru hattının çalışma şartlarına uygun test yöntemi ve kabul kriterleri uygulanmalıdır.
- Temizlenebilirlik: CIP veya başka bir temizlik prosedürü kullanılacaksa sistem geometrisinin bu prosedürün gereksinimlerini karşılayıp karşılamadığı doğrulanmalıdır.
Gıda ve ilaç proseslerinde hijyenik tesisat performansı, yalnızca paslanmaz çelik kullanılmasıyla elde edilmez. Malzeme seçimi, yüzey kalitesi, kaynak teknolojisi, ölü hacimlerin kontrolü, drenaj, temizlenebilirlik ve kalite doğrulaması birlikte değerlendirilmelidir. Bu yaklaşım, tesisatın yalnızca montaj aşamasında değil, üretim ve temizlik operasyonları boyunca proses gereksinimlerine uygun şekilde çalışmasına yardımcı olur.


